بارزترين نقش ايرانيان در اين دوره ايجاد نهضتى علمى - فرهنگى بود كه به دست مأمون عباس عملى گرديد . عصر درخشان موسوم به دوران طلايى اسلام ، مرهون تلاشهاى ايرانيان است . فرهيختگان ايرانى ، بغداد - مركز خلافت - را به كانون دانش و فرهنگ تبديل كردند و با حضور فعال خود در بيت الحكمهء مأمون ، زمينه‌هاى انتقال دانش و فرهنگ ديگر ملل را به جهان اسلام فراهم آوردند . 3 - 1 - 2 . دوران استقلال در آغاز بايد يادآور شد كه وضعيت اجتماعى و سياسى ايران در دوران استقلال ناآرام و متزلزل بود ؛ و هر از چندگاه خاندانى از گوشه‌اى سربرمىآورد ، رقيبان را كنار مىزد و خود بر اريكه قدرت مىنشست . اما با وجود همهء حقايق تلخ حاكم بر زندگى ايرانى ، يك واقعيت بسيار شيرين در اين ميان خودنمايى مىكرد و آن تداوم سنتهاى علمى است . اين سنتها بر كنار از حوادث سياسى و اجتماعى ، راه خود را پيموده و با وجود تحمل همه نوع مرارت و تلخكامى سياسى ، علم دوستى و هنرپرورى همچنان در ضمير ايرانيان پنهان مانده است . گواه اين ادعا وجود كانونهاى بزرگ علمى ، ظهور دانشمندان و اديبان بزرگ ، پديد آمدن تأليفهاى علمى و ادبى سترگ و آفرينش آثار هنرى و معمارى جاودانه است . الف . كانونهاى علمى : به بركت تعاليم اسلامى و سنت دانش دوستى ايرانى در جاى جاى اين سرزمين كانونهايى علمى پديد آمد كه در اين جا فهرستوار از آنها ياد مىگردد : 1 . بيت‌الحكمه : اين مركز بزرگ علمى به وسيلهء مأمون عباسى تأسيس شد و دانشمندان ايرانى در ادارهء آن نقشى به سزا داشته‌اند . 2 . كتابخانهء بزرگ فارس : از آثار روزگار عضد الدولهء ديلمى . 3 . مدارس نيشابور : شامل مدارس زير : - مدرسهء ابن نورك ( در گذشته به سال 406 ه ) . - مدرسهء بيهقيه ؛ منتسب به بيهقى متفكر و مورخ نامى ( در گذشته به سال 450 ه ) - مدرسهء سعيديه ؛ از آثار نصر بن سبكتكين برادر محمود غزنوى حكمران دودمان غزنويان . - مدرسهء اسماعيل استرآبادى واعظ و صوفى . - مدرسهء ابواسحق . - دارالسنّه ؛ كه در سال 330 ه . در نيشابور ساخته شد و حكم يك دانشگاه را داشت .